DE SJAAL - VAN STREEKDRACHT TOT MODE

In Museum De Koperen Knop in Hardinxveld-Giessendam staat de komende maanden de sjaal centraal. Het lijkt een alledaags kledingstuk. Maar het is veel meer en vooral heel bijzonder. Een sjaal geeft iemand identiteit. Denk aan de Islamitische wereld, het dragen van een sjaal in een uniform en aan de functie bij sportevenementen. Over het bijzondere van de sjaal is er van 17 april tot en met 26 juni 2010 een unieke expositie.

WAT IS EEN SJAAL

Een sjaal is een langwerpige of vierkante doek, bedoeld om te worden gedragen op het hoofd, de hals of de schouders. Het is een kledingstuk, dat wordt gedragen als aanvulling op de andere kleding. Een sjaal kan op verschillende manieren worden gebruikt. Soms wordt een sjaal zelfs om het middel geknoopt. Ze worden over de hele wereld gedragen en hebben behalve een praktische functie ook tal van andere betekenissen.

ONTWIKKELING

Het ontstaan en de ontwikkeling van de sjaal als kledingstuk kent twee hoofdstromingen.

In de West-Europese stroming moet de sjaal worden gezien als de voorloper van de jas. Vroeger werden over de hemden en blouses alleen jakken gedragen en als het erg koud was sloeg men daarover een grote doek. Voor de perioden dat het minder koud was, maar er toch behoefte was aan enige warmte, is de sjaal ontstaan, die daarbij is uitgegroeid tot een aanvullend kledingsstuk.

De oosterse stroming kenmerkt zich van oorsprong ook als warmtegever, maar is in de loop van de tijd daarnaast met name uitgegroeid tot een vast onderdeel van de dagelijkse kleding en heeft in bepaalde gevallen zelfs een religieuze betekenis gekregen.

PERZISCHE OORSPRONG

Ons woord sjaal komt van het Perzische shãl, dat zijn oorsprong vindt in het Sanskriet, als sati. Er wordt een langwerpige of vierkante doek mee bedoeld, die wordt gedragen ter bedekking van het hoofd, de hals en/of de schouders.

Sjaals worden om verscheidene redenen gedragen. Om de kou te weren, het hoofd te bedekken tegen de felle zon of om iets uit te stralen. De sjaal wordt gebruikt als onderdeel van een kostuum, voor de sier of uit symbolische redenen. In de westerse wereld is de sjaal vooral ook gebruikt om een bepaalde status aan te geven. Daarbij wordt nadrukkelijk gebruik gemaakt van sjaals en motieven uit verre landen. De sjaal heeft als belangrijke toegevoegde waarde de warmte die deze geeft, als de overige kleding op enig moment onvoldoende warmte biedt.

STREEKKLEDING

Sommige culturen hebben de sjaal nadrukkelijk opgenomen in hun traditionele streekkleding of zelfs nationale klederdracht. Ook in het Midden-Oosten en in de oosterse landen. Dit gebruik is heel oud; het bestaat al meer dan 700 jaar. Echter nergens blijkt wanneer precies de sjaal als kledingsstuk voor het eerst werd gedragen. De oudst bekende verschijningsvorm is de kasjmir sjaal. Begin 14^e eeuw wordt de pashmina (een kasjmir-variant) door Mirza Haidar op de markt gebracht. Het borduren van sjaals is van iets jongere datum, medio 14^e eeuw.

Maar vooral de streekkleding in Nederland en in onze eigen omgeving, de Alblasserwaard, heeft veelvuldig gebruik gemaakt van de sjaal als kledij. Het vormt daarvan een wezenlijk onderdeel.

INDUSTRIE

In de 16^e eeuw blijkt de kasjmir sjaal een oud en ingeburgerd product, dat ook in de westerse wereld wordt geïmporteerd. Er ontstaat in het toenmalige Perzië een hele sjaalindustrie. De sjaal wordt een kledingsstuk van ‘high fashion’. In de westerse wereld wordt de sjaal in later eeuwen gebruikt om meer warmte te bieden in een tijd dat de overjas nog een onbekend begrip is. Voordien draagt men hiervoor omslagdoeken, een soort plaids. Deze zijn over het algemeen nogal grof van aard. Een sjaal is veel verfijnder en doet het daardoor veel beter bij de gegoede burgerij. In Europa kijkt men het kunstje van het weven van sjaals af en ontstaat ook in het westen een industrie van eigentijdse sjaals. Vanuit Engeland komt een ‘wave’ om de sjaal weer haar exclusiviteit terug te geven. Hierbij ontstaat ook het daartoe gebruikte Engelse schrijfwijze ‘shawl’.

MODETREND

Vanuit de streekkleding is de sjaal overgenomen door de mode van weleer. Het wordt op enig moment steeds meer een modeverschijnsel om sjaals te gaan dragen. De praktische functie van warmte bieden verdwijnt naar de achtergrond en het dragen van een sjaal als kledingstuk op zich komt in de mode. In eerste instantie spelen de op de sjaals afgebeelde motieven hierbij de hoofdrol. Maar in toenemende mate nemen de verschillende kleding- en modewerken hun eigen designs en motieven op. Uiteindelijk heeft elk merk zijn eigen sjaal. Vaak niet alleen qua motief, maar ook als vorm en als gebruiksfunctie. Dit is de voorloper van de latere verzamelsjaals, zoals die in het bedrijfsleven en bij sportclubs in gebruik raken.

VERZAMELOBJECT

Bekend is dat de Franse keizer Napoleon kasjmir sjaals uit verre landen ten geschenke meebrengt voor zijn echtgenote Josephine. In de 20^e eeuw neemt het cadeau geven van sjaals een meer algemene vorm aan. Het cadeau geven van een sjaal komt steeds meer voor, vooral ook bij de gewone burgerij. Daarbij wordt er goed op gelet dat de sjaal moet passen bij de gewoonlijk gedragen kleding.

Na de naoorlogse wederopbouw belandt de westerse wereld in een ongekende welvaartstijd. In die tijd ontstaan de reclamesjaals, zoals we die allemaal kennen van de sportclubs. Ze worden door de supporters gedragen ter onderscheid van de tegenpartij en krijgen ook symbolische functie. Vooral in de voetbalwereld, maar ook bij het schaatsen en vele andere sporten. Het verzamelen van die sjaals wordt een hele hype.

Daarnaast zijn er intussen ook sjaaltjes ontwikkeld, die in eerste instantie deel uitmaken van uniformen en dergelijke. Plotseling ontstaat dan de gedachte om hier een beeldmerk, een logo of een naam op te laten drukken of in te laten weven. Ook bedrijven gaan over op de uitgifte van eigen sjaaltjes, om hun bedrijf en hun producten te promoten. Ook die gaan een belangrijk aandeel innemen van de verzamelwoede, waar Nederland zo bekend om is geworden.

EXPOSITIE

In de periode 17 april tot en met 26 juni 2010 zullen in Museum De Koperen Knop sjaals te zien zijn in velerlei soorten en vormen. Ook heel bijzondere exemplaren. Waaronder een exemplaar van Daniel Hechter, een Hermessjaal en een oude pashmina.